Al-sard wa-al-ḥijāj: sulṭat al-siyāq fī binā’ al-ma‘nā Arabic 2025
السرد والحجاج: سلطه السیاق فی بناء المعنی
Islamic Arab civilization reached the height of its openness and interaction with neighboring cultures—such as the Persians and Indians—during the Abbasid era, a period marked by extraordinary cultural and intellectual flourishing. The Abbasids encouraged the exchange of ideas and traditions, leading to significant developments across various scientific and cultural fields. Literature emerged as one of the most prominent expressions of this intercultural exchange. Literary dialogues and debates flourished, and translation activity between Persian and Arabic intensified, as exemplified by Hezār Afsāneh, which was rendered into Arabic under the title One Thousand and One Nights (Alf Layla wa Layla).
Among the stories contained in this collection is “Tawaddud the Slave Girl and the Scholars,” which forms the focus of this study and analysis. The same text also appears in the form of a juridical debate in the second volume of the encyclopedia Munāẓarāt al-Adhkiyāʾ wa Muḥāwarāt al-Bulaghāʾ bayn al-Munāẓarāt wa al-Mufākharāt by Sayed Seddik Abdel Fattah, where the debate spans approximately eighty-one pages. In One Thousand and One Nights, however, the narrative is distributed across several nights, from Night 428 to Night 454.
It is noteworthy that this text underwent a significant contextual transformation. It moved from a Persian narrative tradition rooted in imaginative storytelling to an Arabic juridical debate tradition. In doing so, it shifted from a cultural sphere centered on entertainment and aesthetic pleasure to one grounded in theological and legal disputation aimed at persuasion. This transition brought about changes in form, purpose, and interpretation. In its Arabic version, the text became a juridical debate situated within a broader framework of historical disputations, such as those between Al-Shafi‘i and Ahmad ibn Hanbal, whose primary objective was to convince their audiences rather than merely to entertain them.
بلغت الحضاره العربیه الإسلامیه أوج انفتاحها وتفاعلها مع حضارات الشعوب المجاوره مثل الفرس والهنود فی العصر العباسی، حیث شهد ذلک العصر ازدهارًا ثقافیًا وفکریًا استثناییًا. وقد شجع العباسیون علی تبادل الأفکار والثقافات، ما أدی إلی تطورات هایله فی مختلف المجالات العلمیه والثقافیه، وبرز الأدب کأحد أبرز تجلیات هذا التلاقح. ظهرت المحاورات والمناظرات الأدبیه، وتزایدت الترجمه بین اللغتین الفارسیه والعربیه، کما هو الحال فی کتاب «هزار أفسانه» الذی نقل إلی العربیه باسم «ألف لیله ولیله». یحتوی هذا الکتاب علی قصه بعنوان «تودد الجاریه مع العلماء»، والتی تهدف إلی دراستها وتحلیلها. وقد ورد هذا النص أیضًا فی صوره مناظره فقهیه فی الجزء الثانی من موسوعه «مناظرات الأذکیاء ومحاورات البلغاء بین المناظرات والمفاخرات» للسید صدیق عبد الفتاح، حیث تغطی المناظره حوالی إحدی وثمانین صفحه. أما فی «ألف لیله ولیله»، فقد جاء النص موزعًا علی لیالٍ عدیده، من اللیله 428 حتی اللیله 454.
ومن اللافت أن هذا النص انتقل من سیاق إلی آخر، حیث انتقل من التراث الفارسی السردی الخیالی إلی التراث العربی المناظری الفقهی، ومن حقل ثقافی قایم علی المتعه والإمتاع، إلی حقل ثقافی یقوم علی الجدل والجدال المذهبی بهدف الإقناع. وقد أدی هذا الانتقال إلی تغییر فی الشکل والمقصود وحتی التأویل، لیصبح النص فی نسخته العربیه مناظره فقهیه ضمن إطار محاورات تاریخیه مثل مناظرات الإمام الشافعی والإمام أحمد بن حنبل، التی سعت إلی إقناع المتلقین أکثر من مجرد إمتاعهم.
تمدن عربی-اسلامی در دوران عباسیان به اوج گشودگی و تعامل با تمدنهای همسایه، مانند ایرانیان و هندیان، رسید، دورهای که با شکوفایی فرهنگی و فکری استثنایی مشخص میشود. عباسیان تبادل ایدهها و فرهنگها را تشویق میکردند و منجر به پیشرفتهای چشمگیری در زمینههای مختلف علمی و فرهنگی شدند و ادبیات به عنوان یکی از برجستهترین مظاهر این پیوند متقابل ظهور کرد. گفتگوها و مناظرات ادبی رونق گرفت و ترجمه بین فارسی و عربی افزایش یافت، همانطور که در کتاب «هزار افسانه» که به عربی با عنوان «هزار و یک شب» ترجمه شده است، نشان داده شده است. این کتاب شامل داستانی با عنوان «موافقت کنیز با علما» است که این مطالعه قصد بررسی و تحلیل آن را دارد. این متن همچنین به عنوان یک مناظره فقهی در جلد دوم دایره المعارف «مناظرات الخرافات و محاورات الفصیحین: بین مناظرات و مفاخرات» نوشته سید صادق عبدالفتاح آمده است، جایی که این مناظره تقریباً هشتاد و یک صفحه را در بر میگیرد. در «هزار و یک شب»، متن در چندین شب، از شب 428 تا شب 454، پخش شده است.
قابل توجه است که این متن از یک بافت به بافت دیگر منتقل شده است، از سنت روایی و تخیلی فارسی به سنت دیالکتیکی و حقوقی عربی، و از یک حوزه فرهنگی مبتنی بر لذت و سرگرمی به حوزهای مبتنی بر مناظره و استدلالهای اعتقادی با هدف اقناع. این گذار منجر به تغییر در شکل، قصد و حتی تفسیر شد، به طوری که متن در نسخه عربی خود به یک بحث حقوقی در چارچوب گفتگوهای تاریخی، مانند گفتگوهای بین امام شافعی و امام احمد بن حنبل، تبدیل شد که بیشتر به دنبال اقناع مخاطب بود تا صرفاً سرگرم کردن آنها.

